| 1 |
प्रथमाविभक्ति |
Nominative |
किसके लिए |
वाक्य में कर्ता या वह संज्ञा जो कार्य करता है। |
वाक्य का कर्ता दर्शाने के लिए उपयोग किया जाता है। |
वाक्यस्य कर्तरं सूचयति। |
Identifies the subject of the sentence |
पठति (reads), गच्छति (goes), क्रीडति (plays) |
बालकः (boy), विद्यार्थी (student), गुरुः (teacher) |
रामः गच्छति। |
rāmaḥ gacchati |
राम जाता है। |
Ram goes. |
| 2 |
द्वितीयाविभक्ति |
Accusative |
किसको |
वह संज्ञा जिस पर क्रिया का प्रभाव पड़ता है। |
वाक्य का कर्म या जिस पर क्रिया होती है उसे दर्शाने के लिए। |
वाक्ये कर्म पदं सूचयति। |
Indicates the direct object of the sentence |
पठति (reads), प्रेक्षते (sees), वदति (speaks) |
पुस्तकम् (book), फलम् (fruit), जलम् (water) |
रामं पश्य। |
rāmaṁ paśya |
राम को देखो। |
See Ram. |
| 3 |
तृतीयाविभक्ति |
Instrumental |
किसके द्वारा |
साधन या उपकरण द्वारा कार्य का संपादन। |
क्रिया के साधन को दर्शाने के लिए उपयोग किया जाता है। |
क्रियायाः साधनं सूचयति। |
Expresses the means or instrument of the action |
लिखति (writes), क्रीडति (plays), सेवते (serves) |
लेखन्या (pen), दण्डेन (stick), कुसुमैः (flowers) |
बाणेन शत्रुं हन्ति। |
bāṇena śhatruṁ hanti |
बाण से शत्रु को मारता है। |
He kills the enemy with an arrow. |
| 4 |
चतुर्थीविभक्ति |
Dative |
किसको |
जिसे क्रिया का फल प्राप्त होता है, वह संज्ञा। |
जिसे क्रिया का फल प्राप्त हो उसे दर्शाने के लिए। |
प्राप्तव्योः फलप्राप्तिरूपः सूचयति। |
Shows the indirect object, or the recipient |
प्रयच्छति (gives), नमति (bows), प्रार्थयते (requests) |
गुरवे (to the teacher), मित्राय (to a friend), पितृभ्यः (to the parents) |
रामाय पुस्तकम् दत्तम्। |
rāmāya pustakam dattam |
राम को किताब दी गई। |
A book was given to Ram. |
| 5 |
पञ्चमीविभक्ति |
Ablative |
किससे |
किसी वस्तु या स्थान से भिन्नता या दूरी का संकेत। |
किसी स्थान या वस्तु से अलग होने का संकेत। |
विभक्तं स्थानात् वस्तुतो वियोगमभिव्यक्तयति। |
Indicates separation or origin |
निर्गच्छति (exits), दूरं गच्छति (goes away), पलायते (escapes) |
गृहेभ्यः (from the house), वनात् (from the forest), नगरेभ्यः (from the city) |
गृहतः बहिः गच्छ। |
gṛhataḥ bahiḥ gaccha |
घर से बाहर जाओ। |
Go out of the house. |
| 6 |
षष्ठीविभक्ति |
Genitive |
किसका |
किसी का अधिकार या संबंध। |
किसी का अधिकार या संबंध दर्शाने के लिए। |
कस्यचित् स्वामित्वं सूचयति। |
Shows possession |
अस्ति (is), स्वीकृतं (accepted), प्राप्तं (obtained) |
बालकस्य (of the boy), मातुः (of the mother), राज्ञः (of the king) |
रामस्य पुस्तकं अस्ति। |
rāmasya pustakaṁ asti |
राम की किताब है। |
Ram’s book is there. |
| 7 |
सप्तमीविभक्ति |
Locative |
किसमें |
किसी स्थान पर स्थिति। |
स्थान या स्थिति दर्शाने के लिए। |
स्थानस्य स्थितिं सूचयति। |
Indicates location or position |
अस्ति (is), स्थापयति (places), वसति (lives) |
ग्रामे (in the village), नगरस्य (in the city), शाले (in the school) |
विद्यालये पठति। |
vidyālaye paṭhati |
वह स्कूल में पढ़ता है। |
He is studying in the school. |
| 8 |
संबोधनप्रथमा |
Vocative |
किसको |
किसी को सीधे संबोधित करने के लिए। |
किसी को सीधे संबोधित करने के लिए। |
साक्षात् संबोधनाय उपयुक्तम्। |
Used for calling or addressing someone directly |
वदति (says), आह्वयति (calls), आयाहि (come) |
हे बालक (O boy), हे मातः (O mother), हे मित्र (O friend) |
हे राम! |
he rāma! |
हे राम! |
O Ram! |